Yükleniyor...
İçeriğe atla

 

DOHA ROUND Hizmet Ticareti Müzakerelerine İlişkin Not

 

Dünya Ticaret Örgütü (DTÖ)- Hizmet Ticareti Genel Anlaşması (GATS)’nın XIX'uncu maddesinde hükme bağlandığı üzere, hizmet ticaretindeki liberalizasyon ve şeffaflığın artırılması amacıyla 2000 yılında bir müzakere turu başlatılmıştır. Bu müzakere turu çerçevesinde yapılan ikili görüşmeler de dikkate alınarak, ilgili bakanlık, kurum ve kuruluşlarla yapılan yazışmalar ve toplantılar neticesinde oluşturulan ülkemizin başlangıç tekliflerini içeren  taahhüt listesi 3 Eylül 2003 tarihinde, söz konusu listenin gözden geçirilmiş şekli ise 29 Eylül 2005 tarihinde yayımlanmıştır.

 

Söz konusu müzakere turu, 13-18 Aralık 2005 tarihinde Hong Kong’da yapılan DTÖ VI. Bakanlar Konferansı sonucunda yayımlanan Hong Kong Bakanlar Konferansı Bildirisi çerçevesinde devam etmektedir. Anılan konferansta alınan kararları içeren bildirinin hizmet ticaretine ilişkin C Eki’nin 7 numaralı paragrafında; talep-teklif sürecinin, GATS’ta belirtilen ilkelere uygun olmak kaydıyla, ikili müzakerelerin yanı sıra çoklu (plurilateral) müzakereler yoluyla da yürütülebileceği belirtilmiş ve söz konusu çoklu taviz talebinde bulunacak üye ülke gruplarının taleplerini 28 Şubat 2006 tarihine kadar sunmaları takvime bağlanmıştır. Bu çerçevede ülkemizce, aralarında AB’nin de bulunduğu bir grup ülke ile birlikte inşaat ve ilgili mühendislik hizmetleri sektöründe çoklu taviz talebine taraf olunmuştur. Ülkemizden ise enerji hizmetleri,  denizcilik hizmetleri, lojistik hizmetler, mimarlık-mühendislik ve entegre mühendislik hizmetleri,  telekomünikasyon hizmetleri, posta-kurye hizmetleri, görsel-işitsel hizmetler, bilgisayar ve ilgili hizmetler, mali hizmetler, hukuk hizmetleri,  çevre hizmetleri ve eğitim hizmetleri alanlarında ve Madde II Muafiyetleri (MFN İstisnaları) konusunda çeşitli ülke gruplarınca çoklu taviz talebinde bulunulmuştur.

 

Çoklu taviz taleplerine ilişkin müzakerelere, 27 Mart-11 Nisan 2006 tarihleri arasında, Hizmetler Ticareti Konseyi’nin toplantıları sırasında gerçekleştirilen tanıtıcı toplantılar ile başlanmıştır. Söz konusu toplantılarda genel olarak,  talepler tanıtılmış, talepte bulunulan ülkelerin soruları cevaplandırılmış, ardından gerek talepte bulunan gerekse talepte bulunulan ülkelerce, söz konusu sektörün taahhüt listelerindeki durumuna ya da   ülkelerindeki mevzuata ilişkin olarak bilgi verilmiş, ülkeler takdirlerine göre sektöre ilişkin olarak varsa gerçekleştirmeyi düşündükleri açılımlardan ve mevzuat değişikliklerinden bahsetmişlerdir.

 

Birinci tur çoklu talep toplantılarını müteakip 15-23 Mayıs 2006 tarihleri arasında gerçekleştirilen ikinci tur toplantılar, daha az katılım olması nedeniyle oldukça sönük geçmiştir. Temmuz ayında yapılması planlanan üçüncü tur çoklu talep toplantıları, müzakerelerdeki belirsizlikler nedeniyle yapılmamıştır. Öte yandan, DTÖ Genel Konseyinin 24 Temmuz 2006 tarihindeki toplantısında alınan  Doha Kalkınma Gündemi kapsamındaki müzakerelerin askıya alınması  kararı nedeniyle de hizmet ticareti müzakerelerine ilişkin bütün toplantılar iptal edilmiştir. Söz konusu gelişmeler neticesinde, Hong-Kong Bakanlar Deklarasyonu’nun hizmetlere ilişkin C Ekinde öngörülen, ikinci gözden geçirilmiş tekliflerin ve taslak taahhüt listelerinin ülkelerce verilmesine ilişkin sırasıyla 31 Temmuz 2006 ve 31 Ekim 2006 tarihleri de geçerliliğini yitirmiştir. Halen anılan tarihleri güncelleyen yeni bir zaman çizelgesi (timeline) düzenlenmesi beklenilmektedir. 30 Kasım 2006 tarihinde Hizmetler Ticareti Konseyi resmi toplantısı ile tekrar başlatılan hizmet ticareti müzakereleri kapsamında, 16-27 Nisan 2007 tarihleri arasında gerçekleştirilen üçüncü tur çoklu talep toplantılarında da ülkeler benzer şekilde taahhütlerinin durumunu özetleyen sektörel bilgiler vermişlerdir. 

 

18-28 Eylül 2007 tarihleri arasında gerçekleştirilen hizmetlere ilişkin son müzakere turunda ise,  Hizmetler Ticareti Konseyi Özel Oturumu ve Hizmetler Ticareti Konseyi alt organlarından Özel Taahhütler Komitesi, Ulusal Düzenlemeler Çalışma Grubu ve GATS Kuralları Çalışma Grubu toplantılarının yanı sıra çoklu talepler kapsamında ülkemizin talepkar konumda olduğu inşaat ve ilgili mühendislik hizmetleri ile ülkemize talep yöneltilen 13 sektörde toplantılar gerçekleştirilmiştir. Diğer toplantılardan farklı olarak dördüncü tur toplantılar öncesinde talebin muhatabı ülkelere talepkar konumdaki ülkeler tarafından ülkelerin sektördeki durumlarını sorgulayan sorular iletilmiş ve toplantılar anılan sorular doğrultusunda yürütülmüştür. Sorular genel olarak ülkelerin tekliflerinde yer alan mevcut kısıtlamaları üzerinde yoğunlaşmış ve ülkelerin gelecek tekliflerinde söz konusu kısıtlamaları kaldırmayı düşünüp düşünmedikleri öğrenilmek istenmiştir. Toplantı formatındaki değişikliğe karşın, soruların içeriğinden dolayı ülke temsilcileri genel olarak, daha önceki toplantılardan farklı açıklamalarda bulunmamışlar ve sorular çerçevesinde taahhütlerinin durumunu açıklayıp çoğu mevzuatlarından kaynaklanan engelleri belirtmekten öteye geçmemişlerdir. Ülkemizce de önceki toplantılardakine benzer bir tutum takip edilmiş, ve toplantılarda yöneltilen sorulara; gelecek teklifimizde, mali hizmetler dışında, pozitif açılım yapacağımıza yönelik bir beklenti oluşturmayacak şekilde karşılık verilmiştir. Mali hizmetlerle ilgili olarak ise sigortacılık hizmetleri alanında, 14 Haziran 2007 tarihinde yürürlüğe giren 5684 sayılı yeni Sigortacılık Kanunu ile yapılan değişikliklerin revize teklifimize yansıtılması için çalışmaların devam ettiği belirtilmiştir.

 

Çoklu müzakereler devam ederken, AB ve ABD ile ikili görüşmeler de gerçekleştirilmiştir. Diğer taraftan, Ülkemizin AB’ye üyeliği sonrasında GATS taahhütlerimize ilişkin sorun yaşanmaması ve konuyla ilgili eş güdüm sağlanabilmesi için, çoklu talep toplantıları esnasında Cenevre’de bulunan yetkililerimiz ile AB yetkilileri 27 Mart, 6 Nisan ve 24 Mayıs 2006 tarihlerinde bir araya gelmişler, ayrıca, 13 Nisan 2006 tarihinde, Avrupa Komisyonu Türkiye Delegasyonu  yetkilileri ile  Müsteşarlığımız yetkilileri arasında Ankara’da bir görüşme gerçekleştirilmiştir. Öte yandan, müzakerelerin gidişatının gözden geçirildiği ve gelecek çalışmaların organizasyonunun planlandığı 28 Eylül 2007 tarihinde düzenlenen Hizmetler Ticareti Konseyi Özel Oturumu’nda; çoklu talep görüşmelerinin daha fazla yarar sağlayamayacağı gerekçesiyle gelecek toplantılarda (cluster) görüşmelere ikili platformda devam edilmesi  kararı alınmıştır.

 

13 Eylül 2007 tarihinde üye ülke büyükelçilerinin katılımıyla bir danışma toplantısı gerçekleştirilmiştir. Söz konusu toplantı neticesinde ortaya çıkan ortak irade doğrultusunda, müzakerelerin gidişatında bir yol haritası niteliğinde olacak yeni bir müzakere kağıdına ihtiyaç duyulduğu, Hong Kong Bakanlar Konferansı Bildirisi’nin C Ekine bağlı kalınarak hazırlanacak yeni metnin müzakerelerin gidişatına yön vermesi açısından önem arz ettiği ve ülke tekliflerinin son şekliyle   verilmesini de içeren kimi önemli tarihleri belirten bir zaman çizelgesi bölümünü içermesinin yararlı olacağı hususlarında üye ülke temsilcilerince mutabık kalınmıştır.

 

28 Eylül 2007 tarihinde gerçekleştirilen Hizmetler Ticareti Konseyi Özel Oturumu sonrasında, Oturum Başkanı Meksika Büyükelçisi De Mateo koordinasyonunda hizmet ticareti müzakere kağıdının hazırlanmasına ilişkin farklı formatlarda pek çok gayrı resmi görüşme gerçekleştirilmiştir. Bahse konu müzakere kağıdına ilişkin 4 grup ülke tarafından yazım önerileri sunulmuştur. Gelişmiş Ülkelerin (GÜ) görüşlerini yansıtan metin Avustralya, Kanada, AB, Japonya, Kore, Yeni Zelanda, Tayvan, İsviçre ve ABD’nin içinde bulunduğu grup tarafından önerilmiş, Gelişme Yolundaki Ülkelerin (GYÜ) yazım önerisi Arjantin, Brezilya, Çin, Pakistan ve Güney Afrika tarafından sunulmuştur. Küçük ve Hassas Ekonomiler Grubu da görüşülmek üzere farklı bir yazım önerisi sunmuştur. Ülkemiz ise Şili, Hong Kong , Peru ve Singapur tarafından oluşturulan ve birçok ülke tarafından orta yol olarak kabul gören öneriye ortak sunucu olmuştur. Türkiye hizmet ticareti müzakerelerinde pazara giriş konusunda GÜ’lerin talep ettiği biçimde üst düzeyde bir açılımı destekler konumda olmadığından; tarafımızca ortak sunucu olunan metin esasen GATS ilkeleri ile Hong Kong Bakanlar Bildirisinin Hizmetlere İlişkin C Ekindeki hususların teyidi olup, GÜ’ler ile GYÜ’ler arasında makul bir uzlaşma metni oluşturabileceği düşünülerek desteklenmiştir.  

 

Başkan, hizmet ticareti müzakere kağıdının hazırlanmasına ilişkin ülkelerle yaptığı istişareler sonucunda 12 Şubat 2008 tarihinde bir rapor yayımlamıştır. Raporda, pek çok hususta ülkeler arası mutabakatın sağlandığı, ancak bir kaç önemli hususta halen görüş ayrılıklarının devam ettiği belirtilmiştir. Gelişmiş ülke grubunca önerilen; ancak, aralarında  ülkemizin de bulunduğu GYÜ’lerce  karşı çıkılan, üye ülkelerin hizmetlerde (pazara girişte) de tarım ve sanayi mallarında olduğu seviyede hırs ve politik istek göstermeleri ve pazara girişteki mevcut durumun taahhütlere yansıtılması hususları uzlaşı sağlanamayan temel konular arasında yer almaktadır. GATS alanında mutabakat sağlanması ve müzakerelerin tamamlanabilmesi amacıyla gerekli unsurların tartışıldığı gayrıresmi görüşmelere, 12 Şubat raporundan sonra da devam edilmiş ve nihayet 26 Mayıs 2008 tarihinde, Başkan tarafından, ekinde bir Anlaşma taslağının da yer aldığı yeni bir rapor yayımlanmıştır. Konuyla ilgili ikinci rapor ise 28 Temmuz 2008 tarihinde yayımlanmış ve müzakerelerin askıya alınmasıyla birlikte hizmetler müzakere kağıdına ilişkin görüşmeler tamamlanamamıştır.

 

Öte yandan, DTÖ Nezdindeki Daimi Temsilciliğimiz tarafından gönderilen yazılardan, DTÖ Genel Direktörü Pascal Lamy’nin, yatay müzakerelerin kapsamı ve bu süreçte hizmetler ticareti konusunun nasıl ele alınacağı hususunda 5 ve 14 Şubat 2008 tarihlerinde, aralarında ABD, AB, Japonya, İsviçre, Kore, Avustralya, Kanada, Brezilya, Hindistan, Arjantin, Singapur, Malezya, Şili ve Hong Kong’un da bulunduğu 17 ülke ile istişarelerde bulunduğu; istişarelerde, Lamy’nin tarım ve sanayi ürünlerinde pazara giriş dışındaki konuların yatay sürece eklenmesine karşı çıktığı; bunun üzerine, başta ABD ve AB olmak üzere gelişmiş ülkelerin tarım ve NAMA’da (tarım dışı ürünlerde pazara giriş- Non Agricultural Market Access) yatay süreci sonuçlandırmak için Nisan ayında yapılması öngörülen Bakanlar Toplantısı öncesinde, hizmet ticareti müzakerelerine ivme kazandırmak ve hizmetlerde pazara girişte yapılabilecek açılımlara ilişkin ülkeler arasında bilgi alışverişi sağlamak amacıyla, 30 civarında ülkenin katılacağı, yine Bakanlar düzeyinde   bir hizmetler taahhüt konferansı (signalling conference) düzenlenmesi hususunda ısrarcı oldukları öğrenilmiştir.

 

Bu çerçevede, ABD Dış Ticaret Temsilcisi Büyükelçi Susan Schwab tarafından Devlet Bakanı Sayın Kürşad Tüzmen’e  gönderilen 24 Şubat 2008 tarihli mektupla, 25-30 ülkenin davet edildiği anılan sürecin ilk aşaması olan ikili görüşmelere ülkemiz de davet edilmiştir. ABD’nin önem verdiği ve ülkemizden de açılım talebinde bulunduğu sektörler arasında mali hizmetler, telekomünikasyon, posta ve kurye, dağıtım, çevre ve enerji hizmetleri yer almaktadır. 10 Mart 2008 tarihi itibariyle başlayan ikili görüşmeler kapsamında, Müsteşarlığımız Banka ve Kambiyo Genel Müdürlüğü ve Sigortacılık Genel Müdürlüğü uzmanlarının yanı sıra BDDK, SPK ve PTT’den uzmanların katılımıyla 13 Mart 2008 tarihinde Cenevre’de ABD ile ikili görüşme gerçekleştirilmiştir. ABD yetkililerinin anılan sektörlere ilişkin sorularına ve açılım taleplerine heyetimizce yanıt verilmiş; söz konusu sektörler kapsamındaki ülkemiz mevzuatı ve pozisyonuna ilişkin bilgi aktarılmıştır. ABD yetkilileri, telekomünikasyon, mali hizmetler ve posta-kurye hizmetlerinde  ikinci revize teklifimize yansıtmayı düşündüğümüz değişiklikleri olumlu karşıladıklarını belirtmişlerdir. Öte yandan, bu müzakere turunda taahhüt üstlenilmesi ülkemizce öngörülmeyen enerji, çevre ve dağıtım hizmetlerinde ilave açılım beklediklerini ve bu konudaki taleplerini gündemde tutacaklarını  ifade etmişlerdir.

 

Söz konusu taahhüt tespit konferansının son aşaması, 26 Temmuz 2008 tarihinde Bakanlar düzeyinde bir görüşme kapsamında gerçekleşmiştir.  Konferansa ilişkin raporda, Tarım ve Tarım Dışı Ürünlerde Pazara Giriş için usuller belirlenmesi konusunda ilerleme kaydettiklerine inanan üye ülkelerce, gözden geçirilmiş teklifler daha sonraki aşamada sunulacağı için hizmetler alanında talep/teklif müzakerelerinde sağlanan ilerlemeyi ölçme gerekliliğinden yola çıkarak böyle bir Konferansa ihtiyaç duyulduğu ifade edilmektedir (Ek-1). Aralarında ülkemizin de bulunduğu toplam 31 DTÖ üyesi ülkenin katılımıyla gerçekleşen söz konusu Konferansta, üyelerin yeni ve iyileştirilmiş taahhütleri ile diğer üyelerden beklentilerine ilişkin sinyal alışverişinde bulunma olanağı sağlanmıştır. Konferansta, ülkelerin hizmet müzakerelerindeki tutumları ve yapmayı planladıkları açılımlar konusunda verdikleri sinyallerin müzakerelerdeki ilerlemeyi ölçmek için gerekli görüldüğü, ancak müzakerelerin son şeklini yansıtmadığı ve müzakerelerin gidişatına göre üye ülkeler tarafından tekrar değerlendirilebileceği vurgulanmıştır.

 

            Toplantı sonunda, genel bir değerlendirme yapan Pascal Lamy; verilen sinyallerde çok fazla sektörün özellikle altyapı niteliğinde olan mali hizmetler ve telekomünikasyon hizmetlerinin kapsanmasından memnuniyet duyduğunu, ayrıca, verilen sinyallerin başta mod 4 olmak üzere tüm hizmet sunum biçimlerini kapsamasının önemli olduğunu, bir çok üye ülkenin; ekonomik gereklilik testlerinin kaldırılması yönünde talepte bulunduğunu,  pazardaki uygulamaların listelere yansıtılmasının ve ulusal düzenlemelere ilişkin disiplinlerin oluşturulmasının önemine değindiğini ifade etmiştir.

 

Öte yandan, Hong-Kong Bakanlar Bildirisi’nin Hizmetlere ilişkin C Ekinde belirtilenler doğrultusunda;

-GATS’ın 6’ncı maddesinin 4’üncü paragrafı çerçevesinde üye ülkelerin listelerinde bulunan sektörel taahhütlerinin, yeterliliğe ilişkin aranılan özellikler ve prosedürlerin, teknik standartlar ve ruhsat verme koşullarının hizmet ticareti için gereksiz engeller oluşturmamasını teminen,  içinde bulunulan müzakere turunun bitiminden önce disiplinler geliştirilmesi amacına yönelik olarak GATS Ulusal Düzenlemeler Çalışma Grubu (WPDR)’nda  yürütülen çalışmalara, Grup Başkanı tarafından yayımlanan disiplinlere ilişkin taslak belge üzerindeki  görüşmelerle  devam edilmektedir.

- GATS’ın  kurallar boyutuyla ilgili olarak,  Anlaşmanın X, XIII ve XV. maddeleri kapsamındaki   sırasıyla Acil Korunma Önlemleri, Kamu Alımları ve Sübvansiyonlara ilişkin  müzakerelerin sonlandırılabilmesine yönelik çalışmalar  GATS Kuralları Çalışma Grubu (WPGR) bünyesinde  sürdürülmektedir. Bu çalışmalarda,  belirtilen  konularda çeşitli ülkelerce hazırlanan tanım, uygulamaya yönelik tartışmalar ve çeşitli disiplin önerilerinin yer aldığı belgeler ele alınmaktadır.